Trafo merkezleri, şalt sahaları, enerji santralleri ve yüksek gerilim tesislerinde topraklama sisteminin amacı yalnızca düşük bir topraklama direnci elde etmek değildir. Bir arıza sırasında toprağa yüksek akım aktığında tesis içerisinde farklı noktalar arasında tehlikeli potansiyel farkları oluşabilir.

Bu noktada elektriksel güvenlik açısından iki kritik kavram ortaya çıkar:

Adım gerilimi (Step Voltage)
ve
Temas/Dokunma gerilimi (Touch/Contact Voltage)

Özellikle yüksek arıza akımlarının oluşabileceği kuvvetli akım tesislerinde yalnızca topraklama empedansının ölçülmesi, saha içerisindeki insan güvenliğinin değerlendirilmesi için tek başına yeterli olmayabilir.

Bu rehberde adım gerilimi nedir, temas gerilimi nedir, toprak potansiyel yükselmesi nasıl oluşur, şalt sahalarında neden ölçülür ve adım-temas gerilimi test cihazı seçerken nelere dikkat edilmelidir? sorularını ayrıntılı olarak inceliyoruz.

Adım Gerilimi Nedir?

Toprak arızası sırasında yüksek hata akımı topraklama sistemine aktığında akım toprak içerisinde çevreye doğru yayılır.

Bu nedenle toprak yüzeyindeki her nokta aynı elektriksel potansiyelde olmayabilir.

Bir kişinin iki ayağı arasında oluşabilecek potansiyel farkına adım gerilimi denir.

İngilizcede:

Step Voltage

olarak ifade edilir.

Örneğin bir kişi arıza akımının toprağa aktığı bölgeye yakın konumdaysa sağ ve sol ayağının temas ettiği zemin noktaları farklı elektriksel potansiyellere sahip olabilir.

Bu potansiyel farkı insan vücudu üzerinden akım geçmesine neden olabilir.

Bu nedenle yüksek gerilim tesislerinde adım gerilimi personel güvenliği açısından önemli bir parametredir.

Temas Gerilimi Nedir?

Temas gerilimi, bir kişinin elektriksel potansiyeli yükselmiş iletken veya metal bir yapıya dokunması sırasında vücudu üzerinde oluşabilecek potansiyel farkıyla ilişkilidir.

İngilizcede:

Touch Voltage

veya bazı cihaz ve dokümanlarda:

Contact Voltage

ifadeleri kullanılır.

Örneğin bir şalt sahasında arıza sırasında metal konstrüksiyonun potansiyeli yükselirken kişinin üzerinde durduğu zemin farklı potansiyelde olabilir.

Kişi metal yapıya dokunduğunda:

el → vücut → ayaklar → zemin

üzerinden bir elektriksel yol oluşabilir.

Bu nedenle temas gerilimi de elektrik çarpması riskinin değerlendirilmesindeki temel büyüklüklerden biridir.

Adım Gerilimi ile Temas Gerilimi Arasındaki Fark Nedir?

Temel fark insanın elektriksel potansiyel farkına nasıl maruz kaldığıdır.

Adım Gerilimi

Kişinin iki ayağı arasındaki zemin potansiyeli farkıyla ilişkilidir.

Kişinin herhangi bir metal yapıya dokunması gerekmez.

Temas Gerilimi

Kişinin bir metal yapıya veya elektriksel potansiyeli yükselmiş başka bir noktaya dokunmasıyla ilişkilidir.

Basitleştirilmiş olarak:

Adım gerilimi → Ayak ile ayak arasındaki potansiyel farkı

Temas gerilimi → Dokunulan yapı ile kişinin bulunduğu zemin arasındaki potansiyel farkı

şeklinde düşünülebilir.

Her iki değer de şalt sahası topraklama sisteminin güvenlik değerlendirmesinde önemlidir.

Toprak Potansiyel Yükselmesi Nedir?

Bir arıza sırasında yüksek akım topraklama sistemine aktığında topraklama ağı çevresindeki uzak referans toprağa göre daha yüksek bir potansiyele çıkabilir.

Bu durum genel olarak Ground Potential Rise – GPR, yani toprak potansiyel yükselmesi kavramıyla ilişkilidir.

Basitleştirilmiş olarak topraklama sistemi üzerinde:

U ≈ I × Z

ilişkisi düşünülebilir.

Burada:

I → Toprağa akan hata akımı

Z → Topraklama sisteminin empedansı

olarak düşünülebilir.

Ancak gerçek şalt sahalarında akımın toprak içerisindeki dağılımı, toprak yapısı, grid geometrisi ve diğer metalik bağlantılar nedeniyle durum çok daha karmaşıktır.

Bu nedenle büyük enerji tesislerinin topraklama güvenliği yalnızca basit bir direnç hesabıyla değerlendirilmez.

Topraklama Direnci Düşükse Adım ve Temas Gerilimi de Güvenli midir?

Her zaman değil.

Bu, topraklama ölçümlerinde yapılan önemli yanlış varsayımlardan biridir.

Topraklama sisteminin empedansı önemli olmakla birlikte insanın maruz kalabileceği potansiyel farkı;

• hata akımının büyüklüğünden,
• toprak özgül direncinden,
• grid geometrisinden,
• elektrot dağılımından,
• yüzey tabakasından,
• kişinin konumundan,
• metal yapıların bağlantılarından

etkilenebilir.

Dolayısıyla:

“Topraklama direnci düşük, o halde saha kesinlikle güvenli”

sonucu tek başına çıkarılmamalıdır.

TestOne’un MI 3295 teknik açıklamasında da kuvvetli akım tesislerinde tek başına toprak empedansının bir kriter olmadığı, adım ve temas gerilimlerinin de değerlendirilmesi gerektiği özellikle belirtilmektedir.

Şalt Sahalarında Adım Gerilimi Nasıl Oluşur?

Bir faz-toprak arızası meydana geldiğini düşünelim.

Yüksek hata akımı:

faz → arıza noktası → topraklama ağı → toprak

yolunu izler.

Akım toprak içerisinde yayılırken arıza noktasına yakın bölgelerde potansiyel daha yüksek olabilir.

Uzaklaştıkça potansiyel değişir.

Bu durum yüzeyde bir potansiyel gradyanı meydana getirir.

Bir kişinin iki ayağı bu gradyan üzerinde farklı noktalarda bulunursa ayaklar arasında gerilim oluşabilir.

Bu gerilim adım gerilimidir.

Şalt Sahalarında Temas Gerilimi Nasıl Oluşur?

Aynı arıza sırasında topraklama ağına bağlı;

• kesici gövdesi,
• trafo tankı,
• metal konstrüksiyon,
• pano,
• çit,
• diğer iletken yapılar

topraklama sistemiyle birlikte potansiyel yükselmesine maruz kalabilir.

Kişi bu metal yapıya dokunurken ayaklarının bulunduğu zeminin potansiyeli farklıysa vücut üzerinde temas gerilimi oluşabilir.

Bu nedenle şalt sahasında eşpotansiyel bağlantıların ve topraklama grid tasarımının önemi büyüktür.

Şalt Sahası Topraklama Grid’i Nedir?

Büyük enerji tesislerinde yalnızca birkaç topraklama çubuğu yerine geniş bir topraklama ağı kullanılabilir.

Bu yapı genellikle:

grounding grid / earthing grid

olarak adlandırılır.

Grid;

• gömülü yatay iletkenlerden,
• düşey elektrotlardan,
• ekipman bağlantılarından,
• eşpotansiyel bağlantılardan

oluşabilir.

Amaçlardan biri arıza akımını güvenli biçimde dağıtmak ve tesis içerisindeki tehlikeli potansiyel farklarını kontrol altında tutmaktır.

Toprak Özgül Direnci Neden Önemlidir?

Topraklama sisteminin davranışını belirleyen temel parametrelerden biri toprak özgül direncidir.

Genellikle:

ρ

sembolüyle ifade edilir ve birimi:

Ω·m

olarak kullanılır.

Toprağın;

• nemi,
• mineral yapısı,
• sıcaklığı,
• tabakaları,
• mevsimsel koşulları

özgül direnci etkileyebilir.

Bu nedenle şalt sahası topraklama tasarımında yalnızca elektrot sayısı değil zeminin elektriksel özellikleri de dikkate alınır.

TestOne’daki Metrel MI 3295, adım ve temas geriliminin yanında toprak özgül direnci ölçümünü de desteklemektedir.

Adım ve Temas Gerilimi Neden Ölçülür?

Temel amaç, olası bir toprak arızası sırasında sahada bulunan kişinin tehlikeli potansiyel farkına maruz kalma riskini değerlendirmektir.

Özellikle:

• trafo merkezleri,
• yüksek gerilim şalt sahaları,
• enerji santralleri,
• endüstriyel güç tesisleri,
• rüzgâr enerji santralleri,
• güneş enerji santralleri,
• yüksek gerilim direkleri

gibi alanlarda topraklama sisteminin güvenliği kritik önem taşır.

Metrel MI 3295 de TestOne tarafından özellikle şalt sahaları, trafo merkezleri, üretim tesisleri, yüksek gerilim sistemleri ve yenilenebilir enerji santrallerindeki topraklama güvenliği uygulamalarına yönelik sunulmaktadır.

Adım ve Temas Gerilimi Nasıl Ölçülür?

Profesyonel ölçüm sistemlerinde topraklama sistemine kontrollü bir test akımı uygulanır.

Bu akımın oluşturduğu potansiyel dağılımı saha içerisindeki farklı noktalarda ölçülür.

Elde edilen sonuçlar gerçek sistemde oluşabilecek hata koşullarının değerlendirilmesinde kullanılır.

Büyük şalt sahalarında elektriksel gürültü ve mevcut toprak akımları nedeniyle hassas ölçüm yapmak zor olabilir.

Bu nedenle profesyonel sistemlerde;

• yüksek test akımı,
• gürültü bastırma,
• hassas voltmetreler,
• çoklu ölçüm noktaları

gibi özellikler önem kazanır.

Metrel MI 3295 sistemi, TestOne’un güncel teknik bilgilerine göre 55 A’e kadar test akımı, 10 µV çözünürlük, yüksek gürültü bağışıklığı ve çoklu voltmetre desteği sunmaktadır.

Neden Standart Toprak Megeri Her Zaman Yeterli Değildir?

Klasik toprak megerleri;

• topraklama direnci,
• özgül toprak direnci,
• elektrot performansı

gibi ölçümler için son derece faydalıdır.

Ancak büyük bir şalt sahasının güvenlik değerlendirmesinde yalnızca küçük test akımıyla gerçekleştirilen topraklama direnci ölçümü yeterli olmayabilir.

Çünkü asıl değerlendirilmesi gereken konulardan biri yüksek arıza akımı sırasında sahadaki potansiyel dağılımıdır.

TestOne’un MI 3295 teknik açıklamasında kuvvetli akım tesislerinde toprak empedansının ölçümünde yüksek akımlı akım-gerilim yönteminin önemi özellikle vurgulanmaktadır.

Yüksek Test Akımı Neden Kullanılır?

Şalt sahaları elektriksel açıdan gürültülü ortamlardır.

Sahada;

• indüklenen gerilimler,
• kaçak akımlar,
• şebeke frekanslı parazitler,
• farklı toprak akımları

bulunabilir.

Çok düşük test sinyali kullanıldığında ölçüm sinyalini mevcut elektriksel gürültüden ayırmak zorlaşabilir.

Daha güçlü ve kontrollü test akımı, uygun ölçüm tekniğiyle birlikte ölçüm güvenilirliğini artırabilir.

MI 3295’in 55 A’e kadar test akımı üretmesi bu tür saha uygulamalarına yöneliktir.

Çoklu Voltmetre Kullanımı Neden Avantajlıdır?

Büyük bir şalt sahasında yalnızca tek noktadaki gerilimi ölçmek yeterli değildir.

Sahanın farklı bölgelerinde;

• trafo çevresi,
• kesici çevresi,
• kontrol binası,
• çit,
• giriş kapısı,
• metal yapılar

gibi çok sayıda ölçüm noktası bulunabilir.

Tek voltmetreyle ölçüm yapılırsa cihazın sürekli taşınması gerekebilir.

Metrel MI 3295 sisteminin dikkat çekici özelliklerinden biri bağımsız ve çoklu voltmetre desteğidir.

TestOne ürün sayfasına göre birden fazla noktadan eş zamanlı ölçüm alınabilmesi özellikle geniş şalt sahalarında analiz süresini azaltmaktadır.

Çitlerde Temas Gerilimi Neden Önemlidir?

Şalt sahasının çevresindeki metal çitler özel dikkat gerektirir.

Arıza sırasında topraklama sisteminin potansiyeli yükselirken tesis sınırındaki toprak farklı potansiyelde olabilir.

Çit bağlantılarının tasarımına bağlı olarak çitin iç veya dış tarafında dokunan bir kişi tehlikeli potansiyel farkına maruz kalabilir.

Bu nedenle şalt sahası topraklama analizlerinde;

• çit topraklaması,
• kapılar,
• dış erişim noktaları,
• metal borular,
• saha dışına çıkan iletken yapılar

da değerlendirme kapsamına alınabilir.

Transfer Potansiyeli Nedir?

Topraklama sistemindeki yüksek potansiyelin metalik bir bağlantı üzerinden uzak bir bölgeye taşınmasına transfer potansiyeli denir.

Örneğin;

• metal boru,
• haberleşme kablosu ekranı,
• kontrol kablosu,
• yardımcı topraklama bağlantısı

şalt sahasındaki potansiyeli uzak bir noktaya taşıyabilir.

Bu nedenle topraklama güvenliği yalnızca saha içerisindeki potansiyel dağılımından ibaret değildir.

Tesis dışına uzanan metalik bağlantılar da mühendislik değerlendirmesinde önemlidir.

Yüzey Malzemesi Adım ve Temas Gerilimini Etkiler mi?

Evet.

Şalt sahalarında sıklıkla kırmataş gibi yüksek dirençli yüzey tabakaları kullanılmasının nedenlerinden biri insan vücudu üzerinden geçebilecek akımın sınırlandırılmasına katkı sağlamaktır.

Yüzey tabakasının;

• özgül direnci,
• kalınlığı,
• nem durumu

kişinin toprakla elektriksel temasını etkileyebilir.

Ancak yüzeye kırmataş serilmesi tek başına güvenli bir topraklama sistemi oluşturmaz.

Topraklama grid tasarımı ve gerçek saha koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Adım Gerilimi Neden Arıza Noktasına Yakın Bölgelerde Önemlidir?

Toprak yüzeyindeki potansiyel değişimi her yerde aynı değildir.

Akımın toprağa yoğun şekilde aktığı bölgelere yakın noktalarda potansiyel gradyanı daha yüksek olabilir.

Bu nedenle kısa bir mesafe içerisinde bile önemli potansiyel farkları oluşabilir.

Adım geriliminin temelinde de bu durum vardır.

Topraklama ağı tasarlanırken amaçlardan biri yüzey potansiyel dağılımını mümkün olduğunca kontrol altında tutmaktır.

Adım Gerilimi Ölçümünde İnsan Vücudu Nasıl Temsil Edilir?

Profesyonel adım ve temas gerilimi ölçümlerinde insan vücudunun ve ayakların elektriksel etkisini temsil eden standartlaştırılmış ölçüm düzenleri kullanılabilir.

Ancak;

• prob yerleşimi,
• elektrot özellikleri,
• kullanılan direnç,
• ölçüm mesafeleri,
• test akımı,
• hesaplama yöntemi

uygulanacak standarda göre belirlenmelidir.

Bu nedenle adım ve temas gerilimi ölçümü basitçe iki multimetre probunu zemine değdirerek gerçekleştirilen bir test değildir.

Ölçüm yetkin personel tarafından ilgili standarda ve test cihazının prosedürüne uygun yapılmalıdır.

Enerjili Şalt Sahasında Ölçüm Yapılabilir mi?

Bazı profesyonel şalt sahası topraklama analiz sistemleri işletmedeki tesislerde ölçüm yapılabilecek şekilde tasarlanmıştır.

Bu durumda mevcut şebeke gürültüsünün ve toprak akımlarının test sonucuna etkisinin ayrıştırılması önem kazanır.

TestOne’un MI 3295 ürün sayfasında sistemin enerjili şalt sahasında ölçüm yapabildiği ve yüksek gürültü bağışıklığı sağladığı belirtilmektedir.

Ancak işletmedeki yüksek gerilim tesislerinde ölçüm ciddi elektriksel riskler içerir ve yalnızca yetkili, eğitimli ekipler tarafından tesisin çalışma ve güvenlik prosedürleri doğrultusunda gerçekleştirilmelidir.

Adım-Temas Gerilimi ile Loop Empedansı Aynı Şey midir?

Hayır.

Loop Empedansı

Daha çok tesisat içerisindeki faz-PE hata döngüsünün empedansını değerlendirir.

Özellikle alçak gerilim tesislerinde koruma elemanlarının otomatik açma koşullarının değerlendirilmesinde kullanılır.

Adım ve Temas Gerilimi

Toprak arızası sırasında saha yüzeyinde ve metal yapılarda oluşabilecek potansiyel farklarını değerlendirir.

Özellikle şalt sahaları ve yüksek gerilim tesislerinde önemlidir.

Dolayısıyla ölçüm yöntemleri ve kullanım amaçları farklıdır.

Adım-Temas Gerilimi ile Topraklama Direnci Arasındaki Fark

Topraklama direnci veya empedansı, topraklama sisteminin elektriksel karakteristiğini ifade eder.

Adım ve temas gerilimleri ise bu sistemde hata akımı aktığında insanın maruz kalabileceği potansiyel farklarıyla ilişkilidir.

Bu nedenle kapsamlı bir şalt sahası topraklama değerlendirmesinde:

toprak empedansı + toprak özgül direnci + potansiyel dağılımı + adım gerilimi + temas gerilimi

birlikte incelenebilir.

Ölçüm Sonuçları Nasıl Değerlendirilir?

Adım veya temas gerilimi için her tesis ve her koşulda kullanılabilecek tek bir evrensel sınır değerden söz etmek doğru değildir.

İzin verilebilir değerler;

• arıza temizleme süresi,
• insan vücudu modeli,
• yüzey tabakası,
• toprak özellikleri,
• tesis tasarımı,
• uygulanan standart

gibi faktörlere bağlıdır.

Bu nedenle ölçülen değerler ilgili mühendislik standardı ve tesis tasarım kriterleriyle karşılaştırılmalıdır.

TestOne’un MI 3295 dokümantasyonunda cihazın IEC ve IEEE standartları kapsamında şalt sahası topraklama güvenliği ölçümleri için geliştirildiği belirtilmektedir.

Adım ve Temas Gerilimi Ne Zaman Ölçülmelidir?

Ölçüm ihtiyacı tesisin yapısına ve uygulanacak mevzuat/standarda göre değişir.

Başlıca kullanım dönemleri:

• yeni tesis devreye alma,
• topraklama sistemi değişikliği,
• trafo merkezi genişletme,
• yeni güç ekipmanı eklenmesi,
• topraklama gridinde tadilat,
• periyodik kontrol,
• büyük arıza sonrası inceleme

olarak sıralanabilir.

Özellikle tesisin kısa devre seviyesinin veya topraklama yapısının önemli ölçüde değişmesi durumunda önceki değerlendirmelerin güncelliği kontrol edilmelidir.

Güneş ve Rüzgâr Santrallerinde Adım-Temas Gerilimi

Adım ve temas gerilimi yalnızca klasik trafo merkezlerinin konusu değildir.

Güneş ve rüzgâr enerji santrallerinde de;

• OG dağıtım sistemleri,
• trafo merkezleri,
• metal konstrüksiyonlar,
• inverter istasyonları,
• türbin kuleleri,
• saha topraklama ağı

bulunabilir.

Bu nedenle yenilenebilir enerji tesislerinde de topraklama güvenliği ve potansiyel dağılımının değerlendirilmesi gerekebilir.

MI 3295’in TestOne tarafından belirtilen kullanım alanları arasında rüzgâr ve güneş enerji santralleri de bulunmaktadır.

Metrel MI 3295 Adım ve Temas Gerilimi Ölçüm Sistemi

TestOne portföyündeki Metrel MI 3295 Step & Contact Voltage, doğrudan şalt sahası topraklama güvenliği için geliştirilmiş profesyonel bir ölçüm sistemidir.

TestOne’un güncel ürün bilgilerine göre sistem:

• 55 A’e kadar test akımı,
• adım gerilimi ölçümü,
• temas/dokunma gerilimi ölçümü,
• topraklama direnci,
• toprak özgül direnci,
• toprak potansiyeli,
• kaçak akım ölçümü,
• 10 µV çözünürlük,
• çoklu voltmetre desteği,
• yüksek gürültü bağışıklığı,
• dahili hafıza ve raporlama

özellikleri sunmaktadır.

Bu özellikler cihazı özellikle büyük şalt sahalarının devreye alma ve periyodik topraklama güvenliği kontrolleri için uygun hale getirir.

Metrel MI 3290 Earth Analyser

TestOne ürün/katalog yapısında Metrel MI 3290 GX serisi de şalt sahası topraklama analizörü olarak konumlandırılmıştır.

TestOne katalog bilgilerinde MI 3290 GX serisi için;

• enerjili ve enerjisiz ortamda topraklama direnci,
• toprak potansiyeli,
• toprak özgül direnci,
• yüksek gerilim iletim hattı direklerinin toprak ölçümü,
• adım-temas gerilimi

gibi uygulamalar belirtilmektedir.

MI 3290 için ayrıca adım ve temas geriliminin farklı test noktalarında eş zamanlı ölçümüne yönelik MI 3295M ölçüm seti aksesuarı da bulunmaktadır.

ISATEST STS 5000 ile Adım ve Temas Gerilimi

Çok fonksiyonlu trafo merkezi test platformlarında da bu ölçüm opsiyonel modüllerle gerçekleştirilebilir.

TestOne’daki ISATEST STS 5000, STSG modülü kullanıldığında adım ve temas gerilimi ölçümünü desteklemektedir.

Aynı platform;

• primer enjeksiyon,
• CT testleri,
• trafo sargı direnci,
• TTR,
• kontak direnci,
• röle testleri,
• hat ve döngü empedansı,
• Tan Delta

gibi çok sayıda trafo merkezi testini de destekleyebilmektedir.

Bu nedenle kapsamlı devreye alma ekipleri açısından adım-temas gerilimi ölçümünün daha geniş bir şalt sahası test platformuna entegre edilmesi mümkündür.

Adım ve Temas Gerilimi Test Cihazı Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

Profesyonel bir sistem seçerken yalnızca cihazın “topraklama ölçüyor” olması yeterli değildir.

Test Akımı

Büyük şalt sahalarında yeterli test akımı ve sinyal/gürültü performansı önemlidir.

Adım ve Temas Gerilimi Desteği

Cihazın doğrudan ilgili ölçüm metodolojisini desteklediği doğrulanmalıdır.

Hassasiyet

Saha içerisindeki küçük potansiyel farklarının güvenilir şekilde ölçülebilmesi gerekir.

Gürültü Bağışıklığı

Enerjili şalt sahalarında elektromanyetik gürültü önemli bir problemdir.

Çoklu Ölçüm Desteği

Büyük tesislerde birden fazla voltmetreyle eş zamanlı ölçüm ciddi zaman avantajı sağlayabilir.

Topraklama Empedansı

Aynı sistemle topraklama sisteminin genel elektriksel karakteristiğinin ölçülebilmesi avantajdır.

Toprak Özgül Direnci

Yeni tesis ve saha analizlerinde özgül direnç ölçümü önemli olabilir.

Hafıza ve Raporlama

Özellikle devreye alma ve periyodik bakım çalışmalarında ölçüm noktalarının ve sonuçların kayıt altına alınması gerekir.

Şalt Sahası Topraklama Güvenliğinde Bütünsel Yaklaşım

Şalt sahası güvenliği yalnızca “topraklama kaç ohm?” sorusuna indirgenmemelidir.

Gerçek değerlendirmede:

Topraklama empedansı → Sistemin toprağa karşı elektriksel davranışı

Toprak özgül direnci → Zeminin elektriksel özellikleri

Toprak potansiyel yükselmesi → Arıza sırasında grid potansiyeli

Adım gerilimi → İki ayak arasındaki potansiyel farkı

Temas gerilimi → Metal yapı ile kişinin bulunduğu zemin arasındaki potansiyel farkı

birlikte ele alınır.

Özellikle yüksek arıza akımlarının oluşabileceği trafo merkezlerinde ve enerji tesislerinde bu parametrelerin doğru ölçülmesi, personel ve tesis güvenliğinin değerlendirilmesinin önemli bir parçasıdır.

Bu nedenle şalt sahası topraklama sistemlerinin devreye alma ve periyodik kontrollerinde yüksek akımlı profesyonel topraklama analiz sistemleri, uygun standartlar ve yetkin mühendislik değerlendirmesi birlikte kullanılmalıdır.